Y Gofod.
Yn ôl i'r Hafan
Yr Haul · Sêr

Bywyd Seren

Mae ein Haul yn un seren ymhlith biliynau yn y bydysawd. Mae pob seren — o'r lleiaf i'r mwyaf — yn dilyn cylch bywyd rhyfeddol sy'n cymryd miliynau neu biliynau o flynyddoedd.

Beth yw seren?

Pêl enfawr o nwy poeth — yn bennaf hydrogen a heliwm — sy'n disgleirio oherwydd ymdoddiant niwclear yn ei chraidd. Mae'r adwaith hwn yn troi hydrogen yn heliwm, gan ryddhau swm anhygoel o egni ar ffurf golau a gwres.

Cylch Bywyd Seren

Mae pob seren yn dilyn pedwar cam tebyg, ond mae'r diwedd yn dibynnu ar fâs y seren.

  1. 1. Nifwl

    Mae seren yn cychwyn ei bywyd mewn cwmwl enfawr o nwy a llwch o'r enw nifwl. Mae disgyrchiant yn tynnu'r mater at ei gilydd, gan ei wneud yn fwyfwy dwys a phoeth.

  2. 2. Protoseren

    Wrth i'r cwmwl gyfangu, mae craidd poeth — protoseren — yn ffurfio yn y canol. Pan fo'r tymheredd yn croesi tua 10,000,000 °C, mae ymdoddiant niwclear yn dechrau.

  3. 3. Prif Ddilyniant

    Dyma'r cyfnod sefydlog, hir. Mae'r seren yn ymdoddi hydrogen yn heliwm yn ei chraidd. Mae ein Haul ni yn y cyfnod hwn ac wedi bod yno ers oddeutu 4.6 biliwn o flynyddoedd.

  4. 4. Cawr Coch (neu Uwch-gawr)

    Pan fo'r hydrogen yn dechrau dod i ben, mae'r seren yn chwyddo'n enfawr ac yn troi'n goch. Bydd sêr fel yr Haul yn troi'n Gawr Coch; bydd sêr llawer mwy yn troi'n Uwch-gawr Coch.

Diwedd Seren

Beth sy'n digwydd nesaf? Mae mâs y seren yn pennu ei thynged:

Corrach Gwyn

Tynged sêr fel ein Haul: mae'r haenau allanol yn cael eu chwythu ymaith fel nifwl planedol, gan adael craidd bach, poeth a dwys — corrach gwyn — sy'n araf oeri dros biliynau o flynyddoedd.

Seren Niwtron

Pan fo seren fwy yn ffrwydro fel uwchnofa, gall y craidd weddilliol gwympo'n bêl fechan, hynod ddwys o niwtronau — dim ond ychydig filltiroedd ar draws ond yn pwyso mwy na'r Haul.

Twll Du

Os yw'r seren yn anferth iawn, mae'r craidd yn cwympo mor llwyr fel nad oes hyd yn oed golau yn gallu dianc. Mae twll du yn ffurfio — un o'r gwrthrychau mwyaf dirgel yn y bydysawd.

Uwchnofa: ffrwydrad enfawr sy'n digwydd pan fo seren fawr yn cyrraedd diwedd ei bywyd. Mae uwchnofa yn gallu disgleirio'n fwy disglair na galaeth gyfan am ychydig ddyddiau, ac mae'n gwasgaru'r elfennau a ffurfiwyd yn y seren ar draws y gofod — yr atomau hyn sy'n ffurfio planedau a bywyd newydd.

Beth am yr Haul?

Mae ein Haul tua hanner ffordd drwy ei fywyd. Bydd yn aros yn y prif ddilyniant am tua 5 biliwn o flynyddoedd arall, cyn chwyddo'n Gawr Coch ac yn y pen draw gadael corrach gwyn ar ei ôl.

Hoffi ffeithiau? Edrycha ar A Wyddost Ti? am fwy o ryfeddodau am ein seren.