Tu Mewn i'r Lleuad
Dan y llwch a'r craterau, mae'r Lleuad yn cuddio cyfrinachau. Tair haen, miloedd o gryndodau bach bob blwyddyn, a darnau dirgel o fas trwm — taith fer i galon ein cymydog agosaf yn y gofod.
Toriad croes drwy'r Lleuad
| Haen | Dyfnder / Maint | Cyflwr |
|---|---|---|
| Crwst y Lleuad | 40–80 milltir o ddyfnder | Solid · craig a llwch |
| Mantell y Lleuad | O dan y crwst hyd at y cnewyllyn | Solid ger y crwst · efallai'n hylif yn ddyfnach |
| Cnewyllyn y Lleuad | Tua 600 milltir ar draws | Hylif? Solid? Haearn? — dirgel |
Crwst y Lleuad
Cregyn tenau o graig sydd wedi'i tharo gan filiynau o awyrfaenau dros biliynau o flynyddoedd.
Mae Crwst y Lleuad yn denau iawn. Ond mae rhywbeth rhyfedd amdano — dyw e ddim yr un trwch ym mhob man.
Ar yr ochr agosaf atom ni, dim ond 40 milltir o ddyfnder yw'r crwst. Ond ar yr ochr bell — yr ochr na welwn ni byth o'r Ddaear — mae'r crwst tua 80 milltir o drwch.
Tynfa'r Ddaear sy'n achosi hyn. Mae grym y Ddaear yn tynnu ar ochr agos y Lleuad, gan estyn y crwst yn deneuach. Mae'r un peth yn digwydd yn ddwfn yn y Cnewyllyn.
Mantell y Lleuad
Haen drwchus o graig — solet ger y crwst, ond efallai'n toddi'n hylif wrth nesu at y cnewyllyn.
O dan grwst caled y Lleuad mae haen a elwir yn Fantell.
Ger y Crwst, mae'r Fantell yn garreg solid — yn dawel ac yn oer o'i gymharu â'r Ddaear. Ond mae rhai gwyddonwyr yn credu, wrth iddi fynd yn nes at y Cnewyllyn, ei bod yn dechrau toddi'n hylif.
Yn wahanol i Fantell y Ddaear, dyw Mantell y Lleuad ddim yn berwi a llifo mewn ffordd amlwg. Dyna pam nad oes platiau tectonig na llosgfynyddoedd byw ar y Lleuad heddiw.
Cnewyllyn y Lleuad
Pelen fechan, gudd ynghanol y Lleuad. Mae gwyddonwyr yn dal i ddadlau beth sydd y tu mewn iddi.
Mae pob gwyddonydd yn cytuno bod gan y Lleuad Cnewyllyn. Ond nid yw pawb yn cytuno beth sydd y tu mewn iddo.
Cred rhai nad yw'r Cnewyllyn yng nghanol y Lleuad o gwbl — ond yn hytrach yn agosach at y Ddaear, oherwydd y dynfa rhwng y Lleuad a'r Ddaear.
Y peth y mae llawer yn cytuno arno: mae'r Cnewyllyn tua 600 milltir ar draws. Ond ei gynnwys?
- Cred rhai ei fod yn hylif.
- Cred eraill ei fod yn haearn solid.
- Cred rhai ei fod yn rhywbeth rhwng y ddau.
Cryndodau'r Lleuad
Mae'r Lleuad yn ysgwyd hefyd — ond yn lawer, lawer llai na'r Ddaear.
Mae tua 3,000 o gryndodau'r Lleuad yn digwydd bob blwyddyn. Mae hynny'n swnio fel llawer — ond mae'n fychan iawn o'i gymharu â'r Ddaear, lle mae dros 3,000,000 o ddaeargrynfeydd bob blwyddyn!
Mae'r cryndodau'n digwydd oherwydd bod cerrig mawr yn symud y tu mewn i'r Lleuad, a hefyd oherwydd bod tynfa'r Ddaear yn gwasgu ac yn rhyddhau wyneb y Lleuad wrth iddi droi.
Mae'r rhan fwyaf yn fach iawn — mae cryndod cyffredin y Lleuad yn rhyddhau cymaint o egni â thân gwyllt yn unig!
Masgonau
Darnau cudd o fas ychwanegol y tu mewn i'r Lleuad — sy'n gwneud i loerennau wibio'n gyflymach wrth eu hedfan drostynt.
Mae seryddwyr yn dal yn ansicr ynglŷn â beth yn union yw Masgon (neu mascon yn Saesneg — mass concentration).
Daeth y lloeren gyntaf i astudio'r Lleuad o hyd i rywbeth rhyfedd: roedd y màs o dan grwst y Lleuad yn newid o le i le. Mewn rhai mannau, roedd y Lleuad fel petai'n drymach nag y dylai fod.
Mae rhai gwyddonwyr yn credu mai awyrfaenau enfawr a gladdwyd o dan yr wyneb sy'n gyfrifol. Mae eraill yn credu mai'r Mannau Du — y 'môr' o lafa a galedodd — sy'n trymhau'r mannau hynny.
Y dotiau melyn sy'n pylsio = lleoliadau lle mae'r màs o dan y crwst yn drymach na'r disgwyl.
Tu mewn y Ddaear vs tu mewn y Lleuad
| Nodwedd | Y Ddaear | Y Lleuad |
|---|---|---|
| Cnewyllyn | Hylif (allanol) + solid (mewnol), ~3,950 milltir | Tua 600 milltir — cyfansoddiad dirgel |
| Mantell | Hanner-hylif, yn berwi ac yn llifo | Solid yn bennaf — efallai'n hylif yn ddyfnach |
| Crwst | 5–25 milltir, platiau tectonig | 40–80 milltir, dim platiau |
| Cryndodau | ~3,000,000 y flwyddyn | ~3,000 y flwyddyn — bach iawn |
| Maes magnetig | Cryf — yn ein hamddiffyn | Bron dim — gwan iawn |
Archwilia ymhellach
Adnodd gwreiddiol o brosiect Fflam 1999, wedi'i adnewyddu ar gyfer dysgwyr heddiw.