Y Planedau · 6ed o'r Haul

Sadwrn

Brenhines y modrwyon — pelen enfawr o nwy a hylif, wedi'i hamgylchynu gan y system fwyaf trawiadol o fodrwyon iâ yn ein cysawd, a chwmni o dros 140 o leuadau.

Diamedr

120,500 km

9× lled y Ddaear

Gwynt mwyaf

1,800 km/awr

Y cyflymaf yn y cysawd

Tymheredd cwmwl

−139 °C

Oerach nag Iau

Lleuadau

140+ wedi'u henwi

Y mwyaf yw Titan

Tu mewn i'r blaned

Nodweddion Daearyddol

Mae atmosffer Sadwrn yn debyg iawn i un Iau — llawn cymylau — ond mae'n oerach. Ger y cyhydedd, mae'r gwynt yn cyrraedd 1,800 km yr awr: cyflymach na gwynt unrhyw blaned arall yn y cysawd!

O dan y cymylau mae hydrogen a heliwm hylif yn pwyso ar gnewyllyn bach o garreg a rhew. Mae'r blaned mor ysgafn nes y byddai'n nofio mewn dŵr — pe bai cefnfor digon mawr i'w dal!

Y prif olygfa

System y Modrwyon

Mae modrwyon Sadwrn wedi'u gwneud o biliynau o ddarnau bach o iâ a charreg — rhai mor fach â llwch, eraill mor fawr â tŷ. Maen nhw'n ymestyn 275,000 km ar draws ond ddim ond rhyw 10–100 metr o drwch! Mae'r modrwyon yn cael eu henwi gyda llythrennau, yn ôl y drefn y cawson nhw eu darganfod.

D
Modrwy D
Y fewnol — gwan iawn, agos at y blaned.
C
Modrwy C (Crepe)
Modrwy ddu, denau o ddarnau iâ bach.
B
Modrwy B
Y fwyaf disglair a thrwchus.
Cassini
Bwlch Cassini
4,500 km o fwlch tywyll rhwng B ac A.
A
Modrwy A
Y brif fodrwy allanol — 275,000 km ar draws.
F
Modrwy F
Cul, troellog — wedi'i siapio gan ddwy leuad fugail.
G
Modrwy G
Tenau iawn, llwch mân.
E
Modrwy E
Llydan iawn — wedi'i bwydo gan iâ Enceladus.

Y bwlch enwocaf — Bwlch Cassini — yw'r llinell dywyll y gallwch ei gweld trwy delesgop bach. Mae'n cael ei enwi ar ôl y seryddwr a'i darganfu yn 1675.

Cwmni Sadwrn

Lleuadau Sadwrn

Pan ysgrifennwyd Fflam yn 1999, roedd gwyddonwyr yn gwybod am 18 lleuad o gwmpas Sadwrn. Heddiw mae dros 140 wedi'u henwi — mwy nag unrhyw blaned arall! Dyma chwech o'r rhai mwyaf diddorol:

Titan

5,150 km

2il fwyaf yn y cysawd

Y lleuad fwyaf gan Sadwrn — yn fwy na'r blaned Mercher. Yr unig leuad gydag atmosffer trwchus, oren, ac mae ganddi lynnoedd a moroedd o fethan hylif ar ei harwyneb.

Enceladus

504 km

Lleuad iâ a dŵr

Pelen wen, ddisglair o iâ. Mae ffynhonnau o ddŵr halwynog yn ffrwydro o'i phegwn deheuol — arwydd o gefnfor cudd o dan yr iâ. Lle posib am fywyd!

Mimas

396 km

Y 'Death Star'

Mae crater enfawr Herschel, sy'n 130 km ar draws, yn rhoi golwg 'Death Star' iddi. Bron iddi gael ei hollti gan yr ergyd a'i creodd.

Iapetus

1,469 km

Y lleuad ddwy-liw

Un ochr yn ddu fel glo, y llall yn wyn fel eira. Mae cefnen ryfedd, uchel yn rhedeg ar hyd y cyhydedd — fel pe bai ganddi 'gefnen asgwrn cefn'.

Rhea

1,527 km

2il fwyaf

Pelen iâ a charreg gyda chraterau dwfn. Efallai bod ganddi gylch ei hun o lwch — y lleuad gyntaf erioed i ddangos hyn.

Dione & Tethys

~1,100 km

Lleuadau iâ canolig

Dwy leuad iâ gyda chreigiau golau a chreithiau hir. Mae gan Tethys hafn enfawr, Ithaca Chasma, sy'n rhedeg dros draean o'i pherimedr.

A wyddost ti?

Mae Titan yn fwy na'r blaned Mercher. Petaet ti'n sefyll arno, byddai'r awyr yn oren dros y cyfan, ac yn bwrw glaw methan hylif yn lle dŵr!

Awyr y nos

Gweld Sadwrn o'r Ddaear

I'r llygad noeth, mae Sadwrn yn edrych fel seren felen ddisglair. Bydd ysbienddrych bach yn dangos disg fechan ag awgrym o fodrwy o'i hamgylch.

Trwy delesgop mae'r modrwyon i'w gweld yn glir — yn ddwy waith lled y blaned ei hun! O'r pum planed sy'n weladwy â'r llygad noeth, Sadwrn yw'r arafaf i symud ar draws yr awyr.

Geirfa

Modrwy: Cylch o iâ a charreg fân o gwmpas planed.
Bwlch Cassini: Y bwlch tywyll, mawr rhwng modrwyon A a B Sadwrn.
Cyhydedd: Y llinell ddychmygol o amgylch canol planed.
Methan: Nwy (neu hylif oer iawn) sy'n bodoli'n naturiol — sef yr hyn sy'n llifo ar Titan.

Pori'r Geiriadur llawn →

Adnodd gwreiddiol o brosiect Fflam 1999, wedi'i adnewyddu â data diweddar ar gyfer dysgwyr heddiw.