Y Gofod.
Y Lleuad uwchben tirwedd Sir Fôn gyda llwybrau orbid yn yr awyr
Arwyr o Gymru i'r Gofod

Tecwyn Roberts — Arwr Gofod o Gymru

Y Cymro a helpodd NASA i gyrraedd y Lleuad.

Llanddaniel-fab, Sir Fôn Mercury · Gemini · Apollo FIDO cyntaf NASA 1925 – 1988

Pe gallai bachgen o bentref bach ar Ynys Môn helpu rhoi pobl ar y Lleuad — beth alli di ei wneud?

Pwy

Pwy oedd Tecwyn Roberts?

Cafodd Tecwyn Roberts ei eni yn 1925 yn Llanddaniel-fab, pentref bychan ar Ynys Môn. Roedd yn fachgen Cymraeg ei iaith, yn dwlu ar radio, peirianneg ac adeiladu pethau gyda'i ddwylo.

Ar ôl ysgol yn Llangefni, cafodd brentisiaeth peirianneg awyrennau ac yna symudodd i Ganada i weithio ar arbrofion hedfan cyflym. Yn 1959, gofynnodd NASA — yr asiantaeth ofod newydd yn yr Unol Daleithiau — iddo ymuno â'r tîm bach oedd yn cynllunio sut i anfon pobl i'r gofod am y tro cyntaf erioed.

Bu'n rhan o bron pob un o brif raglenni cynnar NASA: Mercury, Gemini ac Apollo — y rhaglen a laniodd ddyn ar y Lleuad.

  • Ganed
    1925, Llanddaniel-fab, Sir Fôn
  • Iaith gyntaf
    Cymraeg
  • Hyfforddiant
    Peirianneg awyrennau
  • Cyflogwr
    NASA (1959–1988)
  • Swydd enwocaf
    FIDO cyntaf NASA
Mission Control

Arloeswr ystafell reoli

Pan oedd llong ofod yn yr awyr, roedd angen ystafell arbennig ar y ddaear i'w gwylio a'i rheoli — Mission Control. Helpodd Tecwyn ddylunio'r ystafell honno o'r dechrau'n deg.

Cyfathrebu

Sicrhau bod llais y gofodwyr yn cyrraedd y Ddaear yn glir.

Tracio

Gwybod ble'n union mae'r llong ofod bob eiliad.

Llwybrau hedfan

Cyfrifo i ble bydd y llong yn mynd nesaf.

FIDO

Y rôl newydd a luniodd Tecwyn — Flight Dynamics Officer.

Beth yw FIDO?

Flight Dynamics Officer — y person sy'n gwylio llwybr y llong ofod ac yn dweud wrth y peilot pryd i danio'r peiriannau a faint. Tecwyn oedd y FIDO cyntaf erioed yn NASA, ac mae pob FIDO ers hynny wedi dilyn y patrwm a sefydlodd ef.

Apollo

Apollo a glanio ar y Lleuad

20 Gorffennaf 1969

Pan gamodd Neil Armstrong ar wyneb y Lleuad, roedd ei eiriau enwog — "one small step for man" — yn teithio drwy rwydwaith cyfathrebu wedi'i adeiladu gyda chymorth peiriannydd o Sir Fôn.

Rhwydwaith byd-eang

Roedd y Lleuad yn rhy bell i un orsaf radio. Gosodwyd antenâu anferth ar draws y byd — yn Awstralia, Sbaen a Chaliffornia — fel bod un wastad yn gallu siarad ag Apollo wrth i'r Ddaear droi.

Sut roedd NASA yn tracio Apollo

Y DdaearSbaenCalifforniaAwstraliaLleuadApollo

Roedd y signalau radio'n hopian o orsaf i orsaf wrth i'r Ddaear droi — fel pasio neges o ffrind i ffrind.

O Gymru i'r byd

O bentref ym Môn i ystafell reoli NASA

  1. 1
    Cefn gwlad Sir Fôn

    Pentref bach Llanddaniel-fab — caeau, capel a chwilfrydedd.

  2. 2
    Ysgol Llangefni

    Cymraeg yn yr ysgol, mathemateg a gwyddoniaeth yn ei lyfrau.

  3. 3
    Prentisiaeth peirianneg

    Dysgu adeiladu a deall awyrennau gyda'i ddwylo.

  4. 4
    NASA, UDA

    Symud dros yr Iwerydd i ymuno â'r oes ofod.

Doedd dim rhaid iddo ddod o ddinas fawr na theulu cyfoethog. Doedd dim rhaid iddo siarad Saesneg fel ei iaith gyntaf. Roedd chwilfrydedd, gwaith caled a dewrder yn ddigon.

Amserlen

Bywyd Tecwyn — cam wrth gam

  1. 1925
    Geni yn Sir Fôn

    Ganwyd Tecwyn Roberts yn Llanddaniel-fab, pentref bach ar Ynys Môn.

  2. 1940au
    Ysgol a chwilfrydedd

    Mynychodd Ysgol Sir Llangefni — yn ifanc, roedd ganddo ddiddordeb mewn radio a pheirianneg.

  3. 1950au
    Hyfforddi'n beiriannydd

    Symudodd i Loegr a Chanada i weithio ar awyrennau ac arbrofion awyrennol.

  4. 1959
    Ymuno â NASA

    Cafodd ei ddewis i ymuno â'r tîm cynnar yn Space Task Group NASA — y rhai oedd yn dylunio'r genadaethau cyntaf erioed.

  5. 1961
    Mercury — y dyn cyntaf yn y gofod

    Roedd Tecwyn yn rhan o'r tîm a anfonodd Alan Shepard, yr Americanwr cyntaf, i'r gofod.

  6. 1962
    FIDO cyntaf NASA

    Daeth yn Swyddog Dynameg Hedfan (Flight Dynamics Officer) cyntaf NASA — y person sy'n cyfrifo llwybr yr awyrennau gofod.

  7. 1965-66
    Project Gemini

    Helpodd ddylunio sut i hedfan dau lon ofod ar yr un pryd — ymarfer hanfodol ar gyfer y Lleuad.

  8. 1969
    Apollo 11 yn glanio

    Pan gamodd Neil Armstrong ar y Lleuad, roedd rhwydwaith cyfathrebu Tecwyn yn cario pob gair adref.

  9. 1970au
    Goddard Space Flight Center

    Arweiniodd waith ar rwydweithiau tracio byd-eang NASA — yn cynnwys lloerennau TDRSS.

  10. 1988
    Marwolaeth a chofiant

    Bu farw yn 1988. Mae NASA Goddard yn dal i anrhydeddu ei waith arloesol heddiw.

Gweithgaredd

Allet ti weithio yn NASA?

Pum cwestiwn cyflym am Tecwyn Roberts. Dewisa'r ateb gorau a gweld sut rwyt ti'n ei wneud!

  1. 1. O ble roedd Tecwyn Roberts yn dod?
  2. 2. Beth oedd swydd Tecwyn yn NASA?
  3. 3. Pa raglen ofod oedd y bwysicaf yn ei yrfa?
  4. 4. Beth helpodd ef i'w ddatblygu i NASA gysylltu â gofodwyr?
  5. 5. Pam mae stori Tecwyn yn bwysig i bobl ifanc Cymru?
Cymry o fri

Nid Tecwyn yn unig…

Mae Cymru wedi rhoi llawer o wyddonwyr a pheirianwyr i'r byd. Dyma rai eraill y dylet ti chwilio amdanynt:

  • William Robert Grove
    Abertawe

    Dyfeisiwr y gell danwydd — yr egwyddor sy'n pweru llongau gofod heddiw.

  • Lyn Evans
    Aberdâr

    Peiriannydd a arweiniodd y Large Hadron Collider yn CERN.

  • Mark Hannington
    Cymru/Canada

    Daearegydd morol o dras Gymreig sy'n astudio cefnforoedd a chyrff y gofod.

  • Martin Evans
    Ystradgynlais

    Enillydd Gwobr Nobel mewn Meddygaeth — celloedd bonyn.

Etifeddiaeth

Pam mae'n bwysig heddiw

Mae enw Tecwyn Roberts ar adeilad yng nghanolfan NASA Goddard. Ond mae ei wir etifeddiaeth y tu hwnt i blac na bricsen — mae yn yr atgof bod gwyddoniaeth, peirianneg a dychymyg yn perthyn i bawb, ble bynnag rwyt ti'n cael dy fagu.

Pob tro y mae llong ofod yn lansio, mae rhywfaint o waith Tecwyn yn dal i deithio gyda hi.

Pori'r planedau Mwy o adnoddau gofod
Ffynonellau

Darllen pellach

Adnodd addysgol — wedi'i lunio'n gyfrwng Cymraeg ar gyfer dysgwyr 8-16 oed. Gall manylion newid wrth i ymchwilwyr ddysgu mwy.